Kort Geleden
Viering van het 15 jarig bestaan van het museum het 'Joodse Schooltje '
Op donderdag 22 april en 26 april 2010 werd met bijzondere activiteiten gevierd dat het "Joodse Schooltje" dit jaar 15 jaar bestaat.
In het museum werd in een kleine tentoonstelling de geschiedenis van de Joodse familie van Dam uit Leek uitgelicht. Dit naar aanleiding van de documentaire ' Het wonder van de brief ' die werd vertoond. Een brief van de in Leek geboren Jakob van Dam aan zijn verloofde Rosa Benima die in de jaren negentig werd gevonden.
' s middags bezoek in het 'Joodse Schooltje
Op de Joodse Begraafplaats aan de Diepswal in Leek werden 's middags twee rondleidingen
gegeven.
’s Avonds werd een bijeenkomst in de kerk ‘De Hoeksteen’ in Leek georganiseerd met een avondvullend programma.
De avond werd ingeleid door een optreden van de muziekgroep
Trio C tot de Derde, die prachtig gespeelde Klezmer muziek ten gehore bracht.
Rabbijn Tamarah Benima hield een bijzondere toespraak waarin zij ook haar familiebanden met Rosa Benima uit de documentaire, in herinnering bracht.
Rabbijn Benima
Lineke Rijnveld dankt rabbijn Tamarah Benima
Rabbijn Benima benadrukte dat het bijzonder was dat niet de synagoge maar juist het Joodse schooltje in Leek was blijven bestaan.
De documentaire ‘Het wonder van de brief’ gemaakt door Hans Wynants en Gerald Bronkhorst werd
vervolgens vertoond.
Het begon bij de verbouwing van een oud huis: de vondst van een vergeelde met de hand geschreven brief zonder geadresseerde en zonder afzender. Gevonden achter een losse plank. De vindster gooide het papier niet weg maar raakte geboeid door de vondst. Na een jarenlange zoektocht, waarover de film verhaalt, blijkt het te gaan om Jakob van Dam, een godsdienstleraar uit Leek. Vanuit dit bij Groningen gelegen plaatsje, waar hij in 1884 werd geboren, schreef hij zijn toekomstige verloofde, de Duitse Rosa Benima, die in het Duitse stadje Bunde woonde. Met deze Schatz trouwde hij en ze verhuisden, waarschijnlijk begin vorige eeuw, naar de Schimmelpenninckstraat in Amersfoort waar hij chazzan werd. Na een onderduikperiode in Zeist vanaf waarschijnlijk halverwege 1942, werd het echtpaar op 9 maart 1944 gearresteerd, naar het politiebureau in Utrecht gebracht en via Westerbork naar Auschwitz. Hier vonden ze ruim twee weken later, op 26 maart, de dood.
De filmmakers spoorden oud leerlingen van Van Dam op. Een van hen onderstreept dat Van Dam hen niet wilde belasten met al het huiveringwekkende dat er zou kunnen gebeuren: 'Het ging hem om de lessen. Hij liet ons niet merken hoe slecht de omstandigheden waren. Tijdens een van zijn lessen zagen we hoe de Jeugdstorm de synagoge aan de overkant van de straat kort en klein sloeg. Na een korte onderbreking zei Van Dam: ‘We gaan door’. Hij was machteloos en sprak nergens over, ook niet toen er opeens kinderen van school verdwenen.
Rosa en Jakob
Dat gebeurde ook met Van Dam zelf. Eerst dook hij met zijn vrouw onder. We zien de plek in het huis in Zeist, Eikenlaan 9. En even later, in het gemeentearchief van Zeist, huivert de archivaris als hij de documenten in handen heeft waaruit de arrestatie door de Sicherheitspolizei en de dood van Van Dam en zijn vrouw blijken: ‘Wat een vreselijke drama’s gaan er schuil achter die kille cijfers’.
Volgens de meest ontroerende persoon in de film, Ferdy, de 93-jarige dochter van Jacob van Dam, is hij ‘door praten opgepakt. Er kwam een jonge onderduiker bij en die heeft gepraat,’ zegt deze hoogbejaarde en kwetsbare vrouw die door de filmers prachtig is vastgelegd. Ze woont in Chicago en we zien hoe Ferdy, die tijdens de oorlog op een ander adres in Zeist was ondergedoken, zich goed probeert te houden als ze over haar ouders praat. Een keer zocht ze hen op tijdens de onderduik. 'Ik weet nog heel goed dat mijn moeder zei dat ‘als er iemand gepakt moet worden, dan hoop ik dat ik het ben en dat mijn kinderen gespaard blijven. Ik kan niet verdragen dat ik leef en mijn kinderen niet’. Dit is het laatste wat ik van haar hoorde. Voor Ferdy, die haar vader een ideal mens noemt, is het vergeelde stuk papier de enige overgebleven herinnering aan haar vermoorde ouders. Maar wat staat er eigenlijk in de brief? Niet veel bijzonders, zegt regisseur Hans Wynants. 'Vooral huishoudelijke mededelingen over hun aanstaande verloving en passages zoals ‘Du liebst mir, du bist mir gut, darum bin ich froh und wohl gemut, mein Herz schlagt warm im kalten Nacht, wenn ich an treu lieb von dir gedacht’. Maar hoe poëtisch ook, als Van Dam het hierbij had gelaten, dan zou Het wonder van de brief niet zijn gemaakt. Het zijn namelijk de Jiddische woorden die aanknopingspunten boden. Zo vraagt hij Rosa of ‘die jongen’ weet dat zij de ‘kalle’ is, ‘hoopt hij zich ‘op chanoeka te kunnen verloven’ en maakt hij bezwaar tegen het versturen van uitnodigingen: ‘Als ik hieraan begin moet ik de ganse kille er een sturen. Daarom wil ik een advertentie in de courant plaatsen.’ We moeten Van Dam postuum danken voor zijn woordkeuze.
Na het vertonen van de documentaire kon men in een aangrenzende ruimte de houtskooltekeningen van de Joodse kunstenares Mirjam Cobelens bezichtigen.
Op maandag 26 april hield Maurits Valk (vrijwilliger bij het Joodse Schooltje) een lezing over het leven van de Joodse familie Valk tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maurits kwam als baby met zijn ouders, broers en zussen via Vught in Westerbork terecht. De gehele familie overleefde Theresienstadt, wat een wonder genoemd kan worden.
Maurits Valk