Geschiedenis

SUBMTITLE

Het dorp Leek

 

 

    

Het ontstaan van het dorp Leek is verbonden met de afgraving van het hoogveengebied tussen de zandrug Vredewold en de zandgronden van Drenthe. Wigbold van Ewsum, bewoner van de borg Nienoord, liet in 1556 het Leekster Hoofddiep graven voor de afwatering en het toegankelijk maken van het gebied voor de winning van turf. Bij de kruising van dit kanaal met de zandweg van Midwolde en Tolbert naar Roden ontstond bij de eerste sluis vanaf het Leekstermeer het dorp Leek. De economische activiteiten rond veenarbeiders en turfschippers trokken ook veel andere mensen aan, waaronder kooplui en handelslieden.

 

         

 Het Boveneind Leek. 5de gebouw van links is de synagoge 

 

               

   Op de achtergrond, achter de fietser, de verbouwde synagoge aan het Boveneind, Leek.

 

 

 

De Joodse gemeenschap

  

                                                                                         

                   Salomon Levij, 19de eeuw.                                     Ducie Denneboom, vlak voor de oorlog.   

Juist omdat in Leek ‘veel’ handel werd gedreven kwamen hier ook Joden wonen. Al in 1705 werd melding gemaakt van een Joodse inwoner van Leek. De eerste Joden waren kooplieden en slagers. Joden mochten destijds geen lid worden van een gilde en werden in andere beroepen geweerd. In 1796 kregen de Joden in Nederland gelijke burgerrechten. De Joodse gemeenschap van Leek groeide gestaag. Er kwam een begraafplaats en in 1809 werd de synagoge in gebruik genomen. Vijftig jaar later, in 1855 werd een paar huizen verderop de Joodse school geopend. Joodse kinderen kregen hier godsdienstonderwijs en les in het Hebreeuws. Om economische redenen verlieten aan het einde van de 19de en het begin van de 20ste eeuw veel mensen Leek waaronder ook Joodse jongeren. Men trok naar steden als Groningen en Amsterdam.
Vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog woonden nog ongeveer 90 Joodse mensen in Leek, de meeste families al generaties lang. Zij waren volledig geïntegreerd in het dorpsleven. Men was bijvoorbeeld winkelier, dansleraar, voorzitter van de ijsvereniging of lid van het gemeentebestuur. De manufacturenwinkels van Aptroot en Denneboom en de exportslagerij van ‘van Dam’ waren tot in de wijde omgeving bekend.

 

  

Leek 1910, links met witte slagersjas Philip van Dam en daar naast met fiets Samuel van Dam.

 

                                       

                                                                                       Manufacturen winkel van Abraham Woudstra, zoon van Samuel.

 

   

 Links van de Hervormde Kerk, exportslagerij firma Van Dam.

 

                      

 Export slagerij van Dam.

 

Na de oorlog

 

Na de oorlog werden de synagoge en het Joodse schooltje voor andere doeleinden in gebruik genomen. Uiteindelijk was het synagogegebouw een groentewinkel geworden en werd het in 1978 afgebroken. De straatnaam Synagogeplein is het enige wat nog rest.
Het schoolgebouwtje, dat als schuur werd gebruikt, moest in 1994 wijken voor de aanleg van een fietspad. De Gemeente Leek was van mening dat dit gebouw als monument bewaard moest worden, en gaf medewerking aan de restauratie en wederopbouw. De Samuel Levie Stichting financierde en droeg de zorg voor de inrichting van het gebouw.
Het Joodse Schooltje kreeg hierna de functie van monument ter herinnering aan de eenenzestig vermoorde Joodse burgers van Leek en werd ingericht als educatief museum. De Samuel Levie Stichting is verantwoordelijk voor het beheer van dit museum.

 

                             

               Rechts een stukje van het Schooltje.                     Het pand van de voormalige synagoge, hier in gebruik als   

                                                                                        winkel.  Het pand is in de jaren zeventig afgebroken.

 

                           

               Het Schoolgebouwtje, als schuur in gebruik.

 

 

Locatie van het Joodse Schooltje voor de restauratie.